Societas Jablonoviana

Wojewoda nowogródzki Józef Aleksander Jabłonowski był znaną osobą w ostatnich latach istnienia Rzeczypospolitej. Rodzina magnacka, z której pochodził posiadała rozległe włości na Pomorzu, Wołyniu, Pokuciu i Podolu, oraz liczne miasta, rezydencje warowne, twierdze i kościoły. Przedmiotem zainteresowania Jabłonowskiego nie była jednak wojna, a nauka. Przyjaźnił się m.in. z twórcą pierwszej polskiej publicznej biblioteki naukowej Józefem Andrzejem Załuskim. Dzięki niemu powstało wiele pożytecznych dzieł jak chociażby atlas ziem polskich z 1772 roku.

Widok Drezna, mal. Bernardo Bellotto, zw. Canaletto, II poł. XVIII w., ze zbiorów Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie; fot. B. Seredyńska

Zainteresowania Jabłonowskiego sprawiły, że był członkiem wielu towarzystw i akademii naukowych w całej Europie. Idąc na ich przykładem, dążył do założenia w Rzeczypospolitej własnego stowarzyszenia. Na przeszkodzie stanęła mu elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku. Zrażony wyborem na króla stolnika litewskiego opuścił kraj i osiedlił się na stałe w Saksonii, gdzie w 1774 roku założył Societas Jablonoviana. Zgodnie ze statutem towarzystwo corocznie rozpisywało konkurs na trzy rozprawy naukowe: z historii Polski, z nauk matematyczno-fizycznych oraz z ekonomiki i rolnictwa Saksonii. Ogłoszenie wyników miało miejsce 4 lutego, w dniu urodzin fundatora. Zwycięzcy w nagrodę otrzymywali złote medale, a ich prace drukowano i rozsyłano po instytucjach naukowych Rzeczypospolitej. Po śmierci założyciela w 1777 roku, konkursy odbywały się regularnie. Z czasem jednak coraz częściej odchodzono od statutu, a więź z ojczyzną rozluźniała się. Jednak mimo trudności towarzystwo działało bez większych przerw aż po 1945 rok, stanowiąc przejaw polskiego mecenatu naukowego na Zachodzie.