Bicz Tatarów – regimentarz Stefan Chmielecki ur.II poł. XVI w.–zm.1630 r.

Pod koniec XVI. i w XVII. wieku najazdy tatarskie na Rzeczypospolitą powtarzały się niemal corocznie – długa, licząca ponad 1500 km granica wschodnia broniona była przez kilka tysięcy żołnierzy, którzy nie byli w stanie zapewnić bezpieczeństwa mieszkańcom kresów. Tatarzy po przekroczeniu granicy rozbijali obóz, tzw. kosz, po czym rozpuszczali w głąb kraju zagony porywające ludzi do niewoli i rabujące dobra. Jednym z pierwszych wodzów polskich, którzy skutecznie z nimi walczyli, był Stefan Chmielecki. Swoją służbę zaczął pod wodzą hetmana Żółkiewskiego, który dowodził pod Buszą i Cecorą – w tej ostatniej bitwie Chmielecki ściągnął na siebie niesławę, uchodząc z pola walki: swoją późniejszą odwagą starał się zapewne odkupić tamtą klęskę. Największą sławę zdobył Chmielecki w służbie wojewody kijowskiego, Tomasza Zamoyskiego. Sukcesy w nieustannych potyczkach granicznych zwróciły też uwagę hetmana Stanisława Koniecpolskiego, który powierzył mu dowództwo na Ukrainie, kiedy sam wyprawił się z wojskiem kwarcianym do Prus, by walczyć ze Szwedami. Tatarzy, korzystając z osłabienia wojsk polskich, dokonali kolejnego najazdu, ale zostali doszczętnie rozbici przez Polaków pod Białą Cerkwią. Chmielecki potwierdził wtedy swe talenty strategiczne: nie pozwalał zagonom tatarskim na rozjeżdżanie się po kraju, ale zmuszał ich do przyjęcia bitwy zaraz po przekroczeniu granicy. Był także świetnym dyplomatą i mediatorem. Brał udział w wewnętrznych sporach Tatarów, chcąc doprowadzić do wojny domowej na Krymie i osłabienia ordy. W uznaniu zasług dla Rzeczpospolitej Zygmunt III mianował Chmieleckiego wojewodą kijowskim. Wódz nie zdążył nawet stawić się w Warszawie, żeby podziękować królowi – wyruszył na kolejną wyprawę wojenną. Zmarł 20 lutego 1630 roku – nie w bitwie, ale na chorobę gardła. Jego śmierć okryła żałobą Rzeczypospolitą, a pieśni o sławie regimentarza przetrwały dziesiątki lat.

Żółkiewski pod Cecorą, cykl Historia Polski, rys. J. Kossak, lit. M. Fajans, ok.1862; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie