Konstytucja 3 Maja

Ustawa Rządowa miała stać się fundamentem wewnętrznego odrodzenia Rzeczypospolitej szlacheckiej. Była oparta o najbardziej postępową, reformatorską myśl oświeceniową. Uchwalenie jej wymagało zachowania tajemnicy i przybrało formę zamachu stanu. Zwolennicy projektu dążyli do monarchii konstytucyjnej z dziedzicznym tronem. Konstytucja zmieniała dotychczasowy ustrój i stosunki społeczne, dlatego też była przygotowywana z dala od ław sejmowych. Reformatorzy, określani jako „stronnictwo patriotyczne”, pracowali m.in. na Zamku Królewskim oraz w Pałacu Czartoryskich.

Ignacy Potocki, Tokarski Mateusz (?), Polska, około 1786, ze zbiorów Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Konsultacje przebiegały w wąskim kilkuosobowym gronie. Należeli do niego autor projektu reformy rządu Ignacy Potocki, Hugon Kołłątaj, a od grudnia 1790 roku król Stanisław August Poniatowski. W trakcie sejmu szybko ujawniła się opozycja zwana „stronnictwem hetmańskim” pod przywództwem hetmana wielkiego koronnego Franciszka Ksawerego Branickiego, generała artylerii koronnej Stanisława Szczęsnego Potockiego oraz hetmana polnego koronnego Seweryna Rzewuskiego. Król z kolei stanął na czele „stronnictwa królewskiego”, które pragnęło reform, ale w uzgodnieniu z Rosją.

W nocy 2 maja 1791 roku grupa posłów i senatorów zebrała się w Pałacu Radziwiłłowskim, gdzie odczytano projekt. Zgromadzeni wypowiedzieli się za jego przyjęciem. Następnego dnia sejm zebrał się w okrojonym składzie. Mimo protestów nielicznie zgromadzonej opozycji, konstytucję przyjęto wśród ogólnego entuzjazmu. Następnie wszyscy udali do katedry św. Jana, gdzie dokonano powtórnego uroczystego aktu przysięgi. Polska monarchia konstytucyjna utrzymała się jednak tylko rok i nie zdołała uchronić Rzeczypospolitej przed II rozbiorem.