Lauda: uchwały sejmików

Uchwały sejmików należą do najważniejszych, najciekawszych i najbardziej wszechstronnych źródeł, z których dowiadujemy się o dziejach Rzeczypospolitej z czasów szlacheckich. Można w nich odnaleźć informacje dotyczące najróżniejszych tematów, które interesowały zgromadzoną na lokalnym zjeździe szlachtę. W tzw. laudach (uchwałach) sejmikowych odnajdujemy więc przede wszystkim dokumentację działania sejmiku jako instytucji. Możemy się zatem z nich dowiedzieć, kto i kiedy został wybrany na posła na sejm i jakie stanowisko zajęła zgromadzona na sejmiku szlachta wobec spraw, które miały być poruszane na sejmie. Lauda sejmików deputackich zawierają z kolei listy sędziów wybranych do Trybunału Koronnego i Litewskiego, a uchwały sejmików elekcyjnych pozwalają nam zorientować się w obsadzie sądów ziemskich i podkomorskich. Bardzo różnorodny materiał zawierają z kolei uchwały sejmików gospodarskich, na których podejmowano decyzje o lokalnych podatkach, wydatkach, rozliczeniach skarbowych, zapomogach, nagrodach, finansowano utrzymanie lokalnej siły zbrojnej lub innych przedsięwzięć uważanych za ważne dla lokalnej społeczności szlacheckiej.

Sejm polski z czasów Augusta II, miedzioryt angielski z końca XVII w., zamieszczony w dziele Bernarda O’Connora; Biblioteka Narodowa

Do najbardziej wartościowych poznawczo należą instrukcje poselskie uchwalane podczas sejmików przedsejmowych i dołączane do uchwały (laudum) jako osobny dokument. Oprócz stanowiska wobec programu prac sejmu szlachta dołączała do instrukcji cały szereg postulatów, propozycji, próśb, interwencji i wypowiedzi dotyczących najróżniejszych kwestii uznanych za ważne przez sejmikującą brać szlachecką. Pisano więc np. o zniszczeniach i zubożeniu swojej ziemi, co niejako automatycznie łączyło się z żądaniem obniżenia podatków lub zachowania istniejących ulg. Sejmiki często wstawiały się za miastami i instytucjami kościelnymi ze swojego terenu, wypowiadały się na tematy edukacji, religii, Żydów, mieszczan, funkcjonowania sądownictwa, dostępności archiwów i ksiąg ziemskich, bezpieczeństwa, a nawet polityki zagranicznej. Wiele punktów takich instrukcji zajmowały sprawy lokalne, np. odbudowa archiwum, zamku, miasta, naprawa dróg, mostów czy przepraw, sprawy ceł, opłat itp. Z czasem coraz bardziej rozrastały się różne żądania i postulaty dotyczące pojedynczych osób. Sejmiki wstawiały się za osobami w jakiś sposób pokrzywdzonymi przez Rzeczpospolitą, żądały wynagrodzenia dobrze zasłużonych, proponowały obsadę różnych urzędów lub tylko polecały kogoś łasce królewskiej. To ciągłe rozrastanie się instrukcji przy jednoczesnym rozdrabnianiu zawartych w nich kwestii coraz bardziej utrudniało sprawne funkcjonowanie sejmu.

Dla dzisiejszych badaczy ta gadatliwość czy wręcz wylewność autorów instrukcji poselskich stwarza jednak nieocenione możliwości zapoznania się z jakąś formą wyrazu dawnej opinii publicznej. Dostępność tak ważnych źródeł jest jednak bardzo ograniczona. W XIX w. opublikowano lauda sejmików kujawskich z Radziejowa i ziemi dobrzyńskiej z Lipna. Możemy też sięgnąć do wydanych drukiem uchwał sejmików ruskich, częściowo tylko opublikowano akta sejmików krakowskich i wielkopolskich. Wśród tych ostatnich  zwraca uwagę monumentalna edycja laudów średzkich z czasów Augusta II.

Większość tych tak cennych źródeł pozostaje jednak ciągle w rękopisach. Sytuację komplikuje fakt, że większość laudów sejmikowych jest rozproszona na kartach ksiąg grodzkich i ziemskich, a ich zebranie i opracowanie wymaga ogromnego nakładu pracy.