Metryka Litewska i jej dzieje

Metryka Litewska jest zbiorem ksiąg prowadzonych przez kanclerzy i podkanclerzych, zawierających wpisy wystawianych dokumentów publicznoprawnych pieczętowanych przez tych dygnitarzy. Najstarsze wpisy pochodzą z 1386 roku, ale dopiero w połowie XV wieku zaczęto do niej kopiować wszystkie dokumenty. Pierwszym miejscem jej przechowywania był zamek w Trokach, dopiero w XVI wieku przewieziono ją do Wilna. W 1594 roku kanclerz wielki litewski Lew Sapieha, z uwagi na zły stan ksiąg, nakazał ich przepisanie i utworzenie spisu rzeczowego. Za panowania Zygmunta III i Władysława IV naznaczono stałe miejsca przechowywania kronik – kamienice Jana Kluczaty. Za każdy wpis do Metryki trzeba było uiścić czołobicie dla księcia i pieczętarza (kanclerza bądź podkanclerzego) oraz opłaty kancelaryjne. Wysokość tych ostatnich aż do połowy XVI wieku zależała od pracowników kancelarii.

Lew Sapieha (hetman i kanclerz wielki litewski) na XIX wiecznym stalorycie Antoniego Oleszczyńskiego z albumu „Rozmaitości Polskie", 1833; Biblioteka Narodowa

Wojny XVII wieku uszczupliły bardzo Metrykę Litewską, część ksiąg zrabowali Tatarzy (1649), część Szwedzi podczas potopu (zostały zwrócone po pokoju oliwskim w 1660 roku), część Rosjanie po zdobyciu Wilna w 1655 roku. W latach 1747–1751 Metrykę Litewską przewieziono do Warszawy, poddano rewizji, sporządzono streszczenie (sumariusz) i nadano jej numerację ciągłą. Wtedy też po raz pierwszy oddzielono księgi Metryki większej – kanclerskiej, od mniejszej – podkanclerskiej. W 1777 roku Rada Nieustająca poleciła Antoniemu Korwinowi Kossakowskimu tłumaczenie pierwszych pisanych po rusku ksiąg na łacinę. Po rozbiorach wywieziono Metrykę do Petersburga, a w 1799 roku jej fragmenty przekazano władzom pruskim. Na mocy traktatu ryskiego (1921) część metryki została rewindykowana do Polski, większość jednak pozostała w Centrum Państwowym Archiwum Akt Dawnych w Moskwie, gdzie znjaduje się do dziś. W 1979 roku podpisano umowę, pomiędzy Instytutem Historii PAN i Instytutem Historii ZSRR Akademii Nauk ZSRR, zakładającą obliczone na długie lata wydawanie ksiąg Metryki Litewskiej. Rychły upadek Związku Radzieckiego nie pozwolił jednak na urzeczywistnienie tych planów.