Między jedną a drugą stołecznością, Warszawa 1526-1596

Zygmunt III Waza przeniósł rezydencję królewską do Warszawy w 1596 roku. Miasto pełniło już wcześniej funkcję stołeczną – w XV wieku było siedzibą  książąt mazowieckich. Inkorporacja Mazowsza do Korony umożliwiła dalszy rozwój Warszawy. Dzięki usytuowaniu na skrzyżowaniu szlaków kupieckich, miasto skorzystało na rozszerzeniu możliwości handlowych. Dalszą pomyślność zapewnił wzrost roli Wisły jako głównej arterii transportowej zboża i drewna oraz zwolnienie w 1558 roku mieszczan warszawskich od opłat celnych. Intratność transakcji przyciągała kapitał szlachecki i rzemieślniczy, a nadwyżki były natychmiast inwestowane. Niektórym patrycjuszom udawało się nawet zdobyć szlachectwo.

Portret Zygmunta III, XVII w., z kolekcji Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie; fot. Z. Reszka

Rosnący dobrobyt spowodował rozbudowę murowanego Starego i drewnianego Nowego Miasta. Ludność ściągająca z Mazowsza zaludniała przedmieścia. W latach 80. XVI wieku ożywiła się również Praga, czerpiąc zyski z handlu zbożem i drewnem. Rosnąca koniunktura warszawska sprawiła, że magnaci i szlachcice chętnie wykupywali parcele i budowali dwory i dworki. Od 1545 roku na zamku bywał często Zygmunt August, który rozpoczął jego renesansową przebudowę. Wkrótce osiadła się tam królowa Bona z córkami. Po śmierci Zygmunta Augusta do pięknego, drewnianego dworu ujazdowskiego sprowadziła się jego siostra Anna. Jako żona Stefana Batorego wydawała liczne bankiety i przyjęcia. Jej dwór dodawał miastu blasku, zaś mecenat artystyczno-naukowy przyczyniał się do jego rozkwitu.

Warszawa zyskała na znaczeniu również dzięki przeprowadzanym na jej obszarze elekcjach oraz sejmach. Jej dogodne położenie skutecznie eliminowało głosy oponentów. Przeniesienie stolicy ostatecznie przypieczętowała zmiana polityki zagranicznej Rzeczpospolitej. Ukierunkowanie działań na Litwę i Bałtyk wymusiło poniekąd przeprowadzkę dworu bliżej centrum wydarzeń.