Między Wiedniem, a Kliszowem. Husaria za Sasów

Husaria była niezastąpioną formacją wojskową na polach bitew XVI i XVII wieku. Atakowała niczym współczesne czołgi – swym ciężarem rozcinała siły przeciwnika, tworząc wyłom, w który natychmiast wkraczała lżejsza jazda. Uzbrojenie odporne husarzy składało się z hełmu, pancerza i karwaszów, czyli żelaznych rękawic. Rycerze walczyli zaś długą kopią, szablą zwaną karabelą i długim mieczem – koncerzem przeznaczonym do kłucia. Husarze mieli także nadziaki, rodzaj młoteczków przeznaczonych do rozbijania zbroi przeciwnika.

„Odsiecz Wiedniowi dana przez Króla Jana III, 12. Września 1683", rycina Karola Auera wg obrazu Marcina Altomontego, ok. poł. XIX w.; Biblioteka Narodowa

W XVIII wieku ciężka jazda nie była już tak przydatna. Husarze wytracali pęd na umocnieniach ziemnych, które pozbawiały ich jednego z zasadniczych atutów – ciężaru. Stali się także łatwym łupem dla zaopatrzonej w nowe karabiny piechoty. Szybko prowadzony ogień dziesiątkował jeźdźców. Zmieniła się również taktyka innych formacji konnych. Lekka jazda szła w rozsypkę przed uderzeniem husarzy i zadawała im cios, gdy wyhamowali i byli zdani jedynie na umiejętności walki wręcz, w której ciężar okazywał się przeszkodą.

Do upadku świetności husarii przyczyniły się także zmiany w jej składzie społecznym. W okresie świetności służyli w niej ludzie, którzy w wojaczce upatrywali drogi awansu. Byli na stałe związani z chorągwią i ciągle podnosili swe umiejętności. W dobie saskiej do ciężkiej jazdy garnęli się najmajętniejsi, gdyż w czasie pokoju ze służbą wojskową nie wiązały się żadne obowiązki. Tacy husarze nie uznawali dyscypliny, a ich głównym zajęciem była polityka. Nieprzydatności tej formacji dowiodła bitwa pod Kliszowem w 1702 roku. Husaria musiała dwukrotnie wycofać się z powodu zaciekłego ognia piechoty szwedzkiej. Następnie szyki polskie rozbiła jazda przeciwnika. Husarze, zamiast wycofać się i dołączyć do pozostałych oddziałów, opuścili pole bitwy. Niedługo potem formacja pełniła już tylko funkcję reprezentacyjną.