Odszczekiwanie pod ławą

Odszczekiwanie pod ławą było specyficznie polską karą za oszczerstwo lub rzucenie potwarzy. Podług starego zwyczaju prawnego i statutu małopolskiego, oszczerca taki – o ile nie dowiódł oszczerstwa albo go natychmiast nie odwołał, ani nie przeprosił – podlegał karze 60 grzywien i musiał publicznie, wobec sądu i obrażonego, wejść pod ławę, na czworakach trzykrotnie zaszczekać i zawołać „zełgałem jako pies” (zawołanie to nawiązywało do staropolskiego wyrażenia „łże jak pies”, stawiającego znak równości pomiędzy ludzką obmową a psim szczekaniem). Z kolei statut litewski ustanawiał karę odszczekania dla tego, ktoby zarzucił drugiemu bękarctwo (tożsame z nierządnością matki), a udowodnić tego nie mógł.

Fragment portretu konnego Stanisława Kostki Potockiego, mal. Jacques Louis David, 1781, z kolekcji Muzeum Pałacu w Wilanowie. Fot. W. Holnicki.

Najsłynniejsze odszczekiwanie w polskiej historii to oczywiście afera z podkomorzym krakowskim Gniewoszem z Dalewic, który oskarżył królową Jadwigę przed małżonkiem o niewierność, opisana przez Długosza.

Karę taką stosowano jeszcze w 2 połowie XVII wieku, o czym świadczy następujący wypis z księgi pt. Acta Archi – Confraternitatis Compassionis Jesu Christi, znajdującej się przy kościele św. Franciszka w Krakowie. W miesiącu sierpniu pod rokiem 1687 zanotowano: „Jakób Ludomski w Pańskiej izbie ratusznej, gdzie Ichmościów PP. Radnych było 18, a PP. Przysiężników 9, publicznie za woźnym o ferowane kalumnie, które źle a niecnotliwie zadawał, przy gromadnej assystencyi PP. Miesczanów wszystkie odszczekiwał jako pies. A potym Jchmość przykazali, aby nie tylko w mieście i po przedmieściach nie mieszkał i nie wałęsał się, ale precz z Województwa krak.[owskiego] poszedł z żoną. W tym ceklarzów 6ciu, z ratusza z kabatów wyprowadzili go do Szewskiej fórtki [!], i żeby się miesczaninem więcej nie zwał, czci odsądzono”.

Zachowała się nawet rzeźba, przedstawiająca polskiego szlachcica odszczekującego pod ławą, zachowana wśród przedmiotów znalezionych w eksponowanym w muzeum w Sztokholmie statku, który zatonął w 1628 r. i został wydobyty z dna morskiego.