Państwo pierwszych Wazów, Sejm walny koronny

Sejm Rzeczpospolitej powołano do życia aktem unii lubelskiej w 1569 roku, gdy Polska i Litwa stworzyły jedno państwo. Przestał istnieć w 1793 roku, kiedy podczas obrad w Grodnie milcząco zaaprobowano rozbiór państwa polskiego między Rosję i Prusy. W skład Sejmu wchodziły trzy stany sejmujące: pierwszy tworzył sam król, którego obecność była warunkiem prawomocności wszystkich uchwał. W skład drugiego stanu wchodzili senatorowie Rzeczpospolitej, a trzeci tworzyli posłowie, czyli naród szlachecki. Poza oczywistym podziałem posłów na reprezentujących Koronę i Wielkie Księstwo, istniały też trzy dzielnice: małopolska, wielkopolska i litewska. Pewną odrębność zachowywały także województwa mazowieckie i pruskie. Większe znaczenie od tych odrębności miały jednak często różnice wyznaniowe albo sojusze między stronnikami poszczególnych magnatów. Przebieg obrad parlamentu był stały: zaczynano od mszy świętej, w której uczestniczyli wszyscy, niezależnie od wyznania. Potem wybierano marszałka izby poselskiej, następowała ceremonia przywitania króla i tzw. wota senatorskie, czyli opinie senatorów o stanie państwa i niezbędnych decyzjach. Następnie król i senatorowie przystępowali do sądzenia spraw kryminalnych, a posłowie rozpoczynali właściwe obrady. Aż do połowy XVII wieku zasada jednomyślności nie cieszyła się popularnością, a decyzje podejmowano większością głosów. Podczas obrad tworzono deputacje, czyli komisje rozstrzygające trudniejsze i bardziej czasochłonne sprawy, oraz przygotowujące projekty uchwał. Obradowały także sesje narodów, czyli zgromadzenia posłów i senatorów danej prowincji w sprawach bezpośrednio ich dotyczących. Ostatnie pięć dni obrad przeznaczano na wspólne z królem i senatem podejmowanie uchwał, które następnie były drukowane i przesyłane do zatwierdzenia sejmikom relacyjnym. Parlament Rzeczpospolitej był zjawiskiem w Europie wyjątkowym, a jego istnienie świadczyło o zamiłowaniu obywateli do wolności i praw demokratycznych. Jednak to właśnie w paraliżu pracy sejmu ujawniła się słabość ustroju Rzeczpospolitej, która doprowadziła do jej upadku.

Sejm polski za czasów Zygmunta III Wazy, rycina Giacomo Lauro, początek XVII w.; Biblioteka Narodowa