Pomnik hetmana Stanisława Żółkiewskiego i Towarzystwo Opieki Nad Zabytkami Przeszłości

W 1620 roku, pod Cecorą, Rzeczypospolita poniosła jedną z najdotkliwszych klęsk w historii polskiego oręża. Do bitwy doszło 18 i 19 września, po czym nastąpił odwrót. 6 października, niedaleko wsi Stawki (o dzień drogi od Dniestru, stanowiącego wówczas granicę Rzeczypospolitej) przerzedzone i zdemoralizowane wojska hetmana Stanisława Żółkiewskiego zaatakowała orda. Większość żołnierzy uciekła, a sam hetman poległ. Do niewoli dostał się jego syn, Jan Żółkiewski. W następnym roku Jan Żółkiewski, już wykupiony przez matkę, za ogromną sumę 3 milionów złotych, powrócił na miejsce klęski i wzniósł ku czci ojca pomnik, w który wmurowano tablicę ze złoconym napisem – ktokolwiek jesteś, naucz się jak słodko i pięknie umierać za Ojczyznę. Pomnik ten był jednym z pierwszych zabytków, którym zainteresowało się powstałe w 1906 roku w Warszawie  Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości. W 1908 roku powołano społeczny Komitet Odbudowy Pomnika Hetmana Żółkiewskiego „pod Cecorą” i już we wrześniu tego roku, hrabia Tomasz Łubieński i architekt Kazimierz Skórewicz dokonali wizji lokalnej ruin. Skórewiczowi powierzono wykonanie projektu ich odbudowy. Architekt wykonał go w 1912 roku.

Żółkiewski pod Cecorą, cykl Historia Polski, rys. J. Kossak, lit. M. Fajans, ok.1862; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Monumentem tym interesowano się w Polsce dużo wcześniej. W XIX wieku czasopisma w różnych zaborach kilkakrotnie drukowały jego wizerunki, wyrażając przy tym pogląd, że Pomnik może zniknąć ale pamięć wielkiego człowieka i wielkiej klęski nie zginie. Dzięki Towarzystwu Opieki nad Zabytkami Przeszłości pomnik został odbudowany, gdyż działalność tej organizacji nie ograniczała się do ziem przedrozbiorowej Polski, lecz sięgała daleko na tereny państw zaborczych.