Rola władzy hetmanów w życiu politycznym państwa Polskiego w XVI i XVII wieku

Urząd hetmana wykształcił się w Polsce w początkach XVI stulecia i istniał aż do upadku państwa. Z początku kompetencje władzy hetmańskiej nie były precyzyjnie określone, zależały przede wszystkim od osobistej pozycji hetmana. Urząd hetmański wykształcił się dosyć późno, nie włączono go więc do hierarchii senackiej, a zakres jego kompetencji sprecyzowano dopiero na sejmie niemym w 1717 roku. Siedemnaste stulecie było decydujące dla ugruntowania się pozycji hetmana wśród najwyższych dostojników Rzeczypospolitej. Liczne wojny z tego okresu wysuwały na pierwszy plan  armię i jej dowódców, wśród których nie brakowało jednostek wybitnych (Jan Zamoyski, Stanisław Żółkiewski, Jan Karol Chodkiewicz, Jan Sobieski), których autorytet i zasługi uczyniły z urzędu hetmańskiego jeden z filarów państwa. Hetmani uzyskali uprawnienia w dziedzinie prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej i działalności wywiadowczej oraz administracyjno-skarbowej.

Jan III Sobieski, malarz nieznany, po 1683 roku, w zbiorach Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie; fot. W. Holnicki

Z biegiem czasu nadawany dożywotnio urząd stawał się coraz bardziej niezależny od woli monarchy, stąd często właśnie hetmani stawali na czele antykrólewskiej opozycji, szermując hasłami złotej wolności, rzekomo zagrożonej przez absolutystyczne dążenia panujących. Posiadając władzę nad wojskiem, które było narzędziem w ich ręku, pozwalało mu odgrywać pierwszoplanową rolę w państwie w momentach kryzysowych, zwłaszcza w czasie bezkrólewi, rokoszów i wojen. Urząd hetmański stał się instytucją na poły niezależną od króla, realizującą własne cele, często sprzeczne z jego interesami. Zasłużona niegdyś instytucja z biegiem lat stawała się coraz bardziej anachroniczna, hamującą reformy nie tylko w armii, ale i w całym państwie.