Rzecz o awansie rodu Zamoyskich

Awans rodzin średnioszlacheckich odbywał się na różne sposoby. Aby wspiąć się po drabinie społecznej, należało zdobyć majątek oraz zrobić karierę polityczną. Działalność gospodarcza, nawet bardzo umiejętnie prowadzona, nie zapewniała szlachcicowi pozycji magnata. Wejście do elity umożliwiały odpowiednio wysokie urzędy. Najwięcej ziemi było do uzyskania w najbliższym otoczeniu królewskim. Po Unii Lubelskiej w 1569 roku do Korony przyłączono rozległe obszary na wschodzie. Zniesiono także istniejące wcześniej, ograniczenia w zakresie nabywania własności ziemskiej. Przed szlachtą i magnaterią otworzyły się nowe możliwości zdobycia majątku i potęgi .

Hetman i kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski wg XIX-wiecznego obrazu, z kolekcji Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie; fot. Z. Reszka

Jednym z tych, którzy skorzystali z koniunktury, był Jan Zamoyski, który z sekretarza królewskiego stał się drugą osobą w państwie. Podwaliny pod tę błyskotliwą karierę położył ojciec Jana, Stanisław Zamoyski. Za zasługi w walkach z Tatarami i Moskwą otrzymał od króla Zygmunta Augusta starostwo bełskie, a następnie buławę hetmańską oraz godność senatora. Kiedy przyszły kanclerz wielki koronny ruszył na „podbój” Rzeczypospolitej, nazwisko Zamoyskich było znane i cenione zarówno przez szlachtę, jak i dwór królewski. Dzięki protekcji Stefana Batorego, Jan stał się jednym z najpotężniejszych ludzi w kraju. Poza względami królewskimi niemały wpływ na karierę, miały także jego cztery małżeństwa. Koligacje z Radziwiłłami, Batorymi i Tarnowskimi stanowiły znaczące osiągnięcie. Tak naprawdę to właśnie owe małżeństwa zapewniły Zamoyskiemu trwałe miejsce wśród magnaterii. W Rzeczypospolitej o potędze rodu decydowały więc majątek, wpływy polityczne oraz koligacje rodzinne.