Spod mazowieckiej strzechy

W Rzeczypospolitej szlacheckiej chłopi stanowili około 70% ludności Mazowsza. Liczba ta ulegała nieznacznym wahaniom na przestrzeni wieków. Wśród chłopów 50% stanowili kmiecie, 15% małorolni i bezrolni, a 4% rzemieślnicy wiejscy. Praca tych anonimowych ludzi zaspokajała potrzeby konsumpcyjne nie tylko ludności mazowieckiej, lecz także odbiorców zagranicznych. Najważniejszym towarem handlowym było zboże. Korzystne położenie Mazowsza wzdłuż szlaków wodnych Wisły, zapewniało jego dogodny transport, a potem zbyt.

Zimowe zajęcia wieśniaków, Jerzy Eleuter Szymonowicz-Siemiginowskiego, 2. poł. XVII w., Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie - Antykamera Króla; fot. A. Indyk

Chłopom przysługiwał tytuł laboriosi, czyli „pracowici”. W XVI wieku w ich rękach znajdowało się jeszcze sporo ziemi, która ich nie tylko żywiła, ale także dostarczała dochodu. Z czasem jednak chłopi zubożeli. Nędza wsi po wojnach szwedzkich była uderzająca. Wojska niszczyły plony, rekwirowały inwentarz.  W XVII wieku wśród cudzoziemców krążyły opinie, że nie ma ludzi nędzniejszych na całym świecie, a chat okropniejszych w żadnym innym kraju.

Chłopi w walce z biedą uciekali do miast, na tereny puszczańskie, do innego pana albo na wschodnie ziemie Rzeczypospolitej. Było to niezgodne z prawem, gdyż szlachta uchwałami sejmowymi związała dożywotnio chłopów z ziemią i jej właścicielem. Mimo tak ciężkiego położenia, chłopi mazowieccy stawali nieraz do walki w obronie ojczyzny, choć nie byli obciążeni obowiązkiem pospolitego ruszenia. Zasługi bojowe niezwykle rzadko zmieniały jednak ich położenie prawne i los.