Stolica polskich Arian

Raków, niewielkie miasteczko niedaleko Opatowa na ziemi sandomierskiej, założył kasztelan żarnowski, późniejszy wojewoda podolski Jan Sienieński  w 1569 roku. Stało się ono znane dzięki zamieszkującym je wyznawcom arianizmu. Nazwa Raków pochodzi od herbu żony założyciela miasta, Jadwigi z Gnojeńskich, w którym widniał czerwony rak na białym polu.

Raków, pomnik upamiętniający 400-lecie założenia miasta.

Bracia Polscy na terenie miasta założyli gminę religijną opartą na wspólnocie dóbr i obowiązku pracy fizycznej. Wszyscy członkowie wspólnoty byli Polakami. Eksperyment nie wytrzymał jednak próby czasu i bardzo szybko uczestnicy rozjechali się w różne strony świata. Dopiero XVII wiek przyniósł miastu europejską sławę. Syn założyciela, także Jan, sam przystał do arian około 1600 roku. Jako dziedzic wpływowej, cieszącej się dużym autorytetem wśród szlachty, rodziny magnackiej stał się cennym nabytkiem i obrońcą swobód wyznaniowych. Niebawem do Rakowa zaczęli ściągać najwybitniejsi przedstawiciele tego wyznania. W 1602 roku powstała słynna Akademia, do której na studia przybywała nie tylko młodzież z Polski, lecz także z Czech, Niemiec czy Siedmiogrodu. Corocznie w Rakowie odbywały się synody, na których zapadały najważniejsze postanowienia religijne Braci Polskich.

Raków stał się wielkim ośrodkiem intelektualnym Rzeczypospolitej. Obok uczelni w mieście funkcjonowało także wydawnictwo. Kres świetności przyniosła uchwała sądu sejmowego z 1638 roku, nakazująca likwidację szkoły, drukarni i świątyni arian. Była to kara za znieważenie krzyża przez uczniów Akademii. Mimo stosunkowo krótkiego okresu świetności, niewielki Raków na trwałe zapisał się na kartach polskiej historii, nauki i kultury.