Trudne wyrazy - szukamy znaczeń

absolutum dominium [łac. nieograniczona władza] – określenie używane przez szlachtę polską na określenie rzeczywistego bądź domniemanego dążenia do wzmocnienia władzy królewskiej.

Elekcja Augusta II na Woli

arianie (antytrynitarze, socynianie, bracia polscy) – wyodrębnili się ze zboru kalwińskiego. Wyznawców arianizmu łaczyło odrzucanie dogmatu Trójcy Świętej, a najbardziej radykalni spośród nich występowali także przeciwko obowiązujacym regulacjom prawnym i stosunkom społecznym: potępiali karę śmierci, obowiązek służby wojskowej, pańszczyzny, itp. Największym skupiskiem i ogniskiem życia umysłowego arian był Raków, gdzie działał Akademia Rakowska. Arianie zostali wygnani z Polski na mocy uchwały sejmowej z 1658 r.

artykuły henrykowskie – akt prawny wydany przez Henryka Walezego w 1573 r., określał podstawowe zasady ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej, m.in.: elekcyjność tronu, elekcja viritim, systematyczne zwoływanie sejmu, nie nakładanie nowych podatków bez zgody parlamentu. Każdy nowo obrany król musiał je zaprzysiąc, a gdyby je złamał - szlachta mogła wymówić mu posłuszeństwo.

banicja – kara wygnania z kraju wraz z jednoczesnym pozbawieniem praw obywatelskich. Orzekano ją za najcięższe przewinienia w państwie (obraza majestatu, zdrada kraju). Banicja mogła być uchylona przez sejm.

bojarzy [ros. bojarin - bojar] – wyższy stan społeczny w średniowiecznej i nowożytnej Rusi, Rosji i Bułgarii. Stanowili elitę władzy i cieszyli się największymi przywilejami.

Bracia Czescy – wywodzący się z husytyzmu ruch społeczno – religijny. Bracia Czescy prowadzili życie wzorowane na wspólnocie apostolskiej. W 1548 r. cesarz Ferdynand wygnał ich z Czech; wyjechali wtedy m.in. do Rzeczypospolitej, gdzie panowała większa tolerancja religijna. Ostateczny cios ruchowi zadali Habsburgowie podczas wojny trzydziestoletniej. Ze swej ojczyzny musiał uchodzić m.in Jan Amos Komensky. Schronił się w Lesznie, w największym ośrodku ruchu Braci Czeskich w Polsce, które przekształciło się w ważny ośrodek naukowy. W okresie „potopu” Bracia Czescy współpracowali ze Szwedami, co sprowokowało Polaków do spalenia Leszna, a Braci Czeskich do emigracji do Holandii.

cechy - stowarzyszenie skupiające rzemieślników jednej bądź kilku profesji, działających na terenie miasta. W średniowiecznej i nowożytnej Europie cech był organizacją, która regulowała sprawy związane z wytwarzaniem i sprzedażą produktów rzemiosła, wysokością cen oraz nabywaniem surowców.

czeladź – służba dworska u szlachcica, bogatego chłopa albo rzemieślnika, pracująca w gospodarstwie swego pana. W skład czeladzi wchodzili parobcy, dziewki służebne i wszyscy pracujący w gospodarstwie, na polu bądź warsztacie rzemieślnika.

czajka - łódź używana przez kozaków podczas wypraw wojennych i łupieżczych.

de iure - łac. prawnie, z pomocą prawa

deizm – pogląd religijno – filozoficzny zakładający istnienie siły sprawczej (Boga), który po stworzeniu Wszechświata pozostawił przyrodę jej własnemu losowi. Deizm był szczególnie popularny wśród elit oświeceniowych w XVIII wieku. Deistami byli np. Wolter, Denis Diderot, Jan Jakub Rousseau.

dewocja – przesadna pobożność, charakteryzująca się niezwykle gorliwym manifestowaniem uczuć i wypełnianiem praktyk religijnych.

dysydent [łac. dissidens – niezgadzający się] – określenie używane w dawnej Polsce do określenia osób wyznających inną wiarę chrześcijańską niż katolicyzm. Najczęściej określano tak protestantów (kalwinów, luteran, arian), czasem prawosławnych.

elekcja viritim [łac.  wybieranie przez wszystkich szlachciców, mąż w męża] – w XVII i XVIII w. zasada wyboru króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego przez ogół szlachty. Każdy szlachcic miał prawo uczestniczyć w zjeździe elekcyjnym i wyborach.

fraucymer (niem. Frauenzimmer – pokój kobiet) – dawne określenie grupy dam dworu towarzyszących królowej, a także tej części pałacu, gdzie mieściły się ich pokoje.

gorset – element ubioru damskiego, rzadziej męskiego, szczególnie popularny w XVIII i XIX stuleciu, służył do podkreślenia linii talii i usztywnienia korpusu. Odpowiadało to estetyce i modzie tej epoki, ale gorsety często były przyczyną deformacji figury i dolegliwości zdrowotnych.

homines novi  [łac. ludzie nowi] – określenie oznaczające ludzi pochodzących z niższych warstw społecznych, którzy przedostali się do klasy wyższej; nowy człowiek w towarzystwie.

infamia - [łac. hańba, niesława] - stosowana w średniowieczu i epoce nowożytnej tzw. kara na czci, wymierzana za najcięższe przestępstwa takie jak herezja czy zbrodnia zdrady kraju, polegająca na pozbawieniu majątku i ochrony prawnej. Każdy mógł bezkarnie uwięzić, a nawet zabić infamisa [czyli człowieka wyjętego spod prawa].

interreks – [łac. inter rex, czyli między-król] – w dawnej Polsce określenie to oznaczało osobę, która zastępowała króla w okresie bezkrólewia. Urząd ten sprawował wyłącznie prymas. Pierwszym interreksem był J. Uchański, ostatnim W.A. Łubieński.

inkorporacja [łac. incorporatio - wcielenie] wcielenie jakiegoś terytorium w obręb innego niezależnego państwa.

jasyr – [tur. esir - jeniec] – określenie w dawnej Polsce oznaczające osoby uprowadzone przez Turków i Tatarów w trakcie wypraw wojennych. Osoby wzięte w jasyr stawały się niewolnikami, ale niektóre z nich bywały wypuszczane po zapłaceniu wysokiego okupu.

Jezuici (Towarzystwo Jezusowe) – męski zakon założony w 1534 r. przez św. Ignacego Loyolę. Do Polski sprowadził ich kardynał Stanisław Hozjusz. Jezuici słynęli z doskonałego wykształcenia, a poprzez rozbudowaną sieć zakładanych przez zakon szkół rozwijali skuteczną akcję kontreformacyjną. Protestanci uważali ich za wierne narzędzie w ręku papieża, któremu składali dodatkowy ślub zakonny absolutnego posłuszeństwa. W 1772 r. jezuici mieli na terenie Rzeczypospolitej 56 kolegiów i dwie akademie – we Lwowie i Wilnie.

jurydyka [łac. iuridicus - sądowy] – obszar na terenie lub obok miasta królewskiego, wyjęty spod władzy miejskiej. Jurydyki należały do magnatów i stanowiły konkurencję ekonomiczną dla rzemiosła miejskiego, kwitła w nich produkcja pozacechowa. Wyroby te były zazwyczaj gorszej jakości, a rzemieślników, którzy nie należeli do cechów, nazywano partaczami.

kartografia – jest to nauka o mapach, technologiach ich sporządzania i wykorzystania.

kałkan – lekka okrągła tarcza popularna w krajach wschodnich (Persja, Turcja, Chanat Krymski) oraz w Polsce i na Węgrzech. Kałkan wykonany był z plecionki, np. prętów figowca, a w części środkowej z metalu. Całość powlekano płótnem lub suknem - często bogato zdobionym.

karwasz – element uzbrojenia służącego do ochrony przedramienia, składający się z dwu odpowiednio ukształtowanych kawałków blachy, spiętych zawiasami i skórzanymi paskami.

karabela – rodzaj szabli z otwartą rękojeścią zakończoną głową orła. Karabele używane w Polsce były bogato zdobione i służyły prawie wyłącznie do parady.

koncerz – broń biała służąca do kłucia, wywodząca się z miecza. W Polsce wykorzystywana była zwłaszcza przez husarię, która najczęściej stosowała ją po skruszeniu kopii lub zamiast niej, szczególnie w walce z Tatarami.

kirys – to element zbroi ochronnej, służący do ochraniania torsu. Najczęściej wytwarzany był z metalu, choć znane są także kirysy ze specjalnie utwardzanej skóry. Od XVI w. stosowano tzw. kirysy kamizelkowe. W kirysy wyposażona była ciężka jazda, którą z czasem nazwano kirasjerami.

kolczuga – zbroja kolcza, przybierająca postać koszulki, z rękawami, czasem z nogawicami czy kapturem. Zbudowana z tysięcy małych metalowych kółeczek spiętych ze sobą metalowymi nitami, zapewniała skuteczną ochronę przed bronią sieczną. W Polsce znana kolczuga znana była już w IX w., potem powróciła do łask w wieku XVII. Wpływ na to miało przejmowanie przez polskich żołnierzy wschodnich sposobów walki.

Kalwini – odrzucali autorytet papieża, obrzędy kościelne oraz sakramenty (prócz chrztu i komunii), potępiali rozrywki (tańce, teatr, gry hazardowe). Twórcą tego odłamu protestantyzmu był Jan Kalwin, który głosił zasadę predestynacji (przeznaczenia) i zbawienia przez wiarę. W Polsce kalwinizm był popularny wśród szlachty, zwłaszcza małopolskiej i litewskiej.

kanclerz – w dawnej Polsce jeden z najwyższych urzędów w państwie, wchodzący w skład senatu. W strukturze urzędniczej Rzeczypospolitej szlacheckiej było dwóch kanclerzy wielkich: koronny i litewski. Ich kompetencje były identyczne i sprowadzały się do nadzorowania pracy kancelarii królewskiej, prowadzenia korespondencji dyplomatycznej, sporządzania tekstów przywilejów i nadań królewskich. Dokumenty przez nich wystawione były pieczętowane pieczęcią wielką.

kasztelan – komes, pan grodowy – w średniowieczu urzędnik sprawujący władzę w imieniu panującego na danym terytorium (kasztelanii). Odpowiadał za obronę, wymiar sprawiedliwości, zbieranie danin i podatków. W epoce nowożytnej kompetencje kasztelana zostały ograniczone, ale za to kasztelani zasiadali w senacie. W hierarchii senatorów świeckich kasztelani zajmowali pozycję za wojewodami, z wyjątkiem kasztelana krakowskiego, który uznawany był za pierwszego senatora świeckiego.

kmieć – w dawnej Polsce oznaczał bogatego mieszkańca wsi, w odróżnieniu od mniej zamożnego chłopa, komornika czy chałupnika. Obecnie stanowi synonim chłopa.

kobierzec – ozdobna tkanina pochodzenia wschodniego, powszechnie wykorzystywana w Polsce jako ozdoba ścian w domach i pałacach.

konfederacja – wywodząca się ze średniowiecza koncepcja prawno-ustrojowa oznaczająca dobrowolny związek jednego lub kilku stanów, w celu realizacji określonych celów politycznych. W Polsce zawiązywane były przy królu lub przeciwko królowi. W okresie bezkrólewia zawiązywane były konfederacje generalne, których zadaniem było utrzymania porządku w pozbawionym monarchy państwie. Program konfederacji zawarty był w zaprzysięganym przez uczestników akcie konfederacji. Konstytucja 3 Maja zabraniała zawiązywania konfederacji ze względu na ich niekorzystny wpływ na państwo.

kontusz – jeden z najbardziej charakterystycznych elementów stroju polskiego szlachcica; rodzaj szaty wierzchniej z charakterystycznymi, rozciętymi od pach do łokci rękawami. Te tzw. „wyloty” luźno zwisały bądź były zarzucane do tyłu. Pod kontuszem szlachcic nosił żupan, a całość przepasywał pasem.

konwokacja lub sejm konwokacyjny – [łac. convocatio - zwołanie] – sejm w okresie bezkrólewia, zwoływany przez interrexa.

kwarta – reformy ruchu egzekucyjnego doprowadziły do ustanowienia stałego podatku z dóbr królewskich, tzw. kwarty (1563), z przeznaczeniem na obronę granic. Zebrane fundusze przechowywano w Rawie Mazowieckiej i przeznaczono na opłatę wojska zaciężnego, tzw. kwarcianego.

latyfundium – wielkie posiadłości ziemskie należące do Kościoła lub osób świeckich, stanowiące podstawę potęgi ekonomicznej magnatów. Latyfundia dzieliły się na poszczególne klucze dóbr, a ich ośrodkami były najczęściej miasta prywatne. Największe posiadłości ziemskie w Rzeczypospolitej należały do rodzin Zamoyskich, Potockich, Lubomirskich, Sieniawskich i innych.

luteranie – wyznanie reformowane, którego założycielem był augustianin Marcin Luter. Niemiecki reformator religijny odrzucał autorytet kościoła katolickiego i jego roli w interpretowaniu słowa Bożego. Jedynym źródłem wiary, wedle Lutra, jest Biblia, a z sakramentów uznawał tylko chrzest i komunię. Odrzucił celibat księży i większość zewnętrznej obrzędowości katolickiej, objawiającej się kultem rzeczy, np. obrazów, relikwii, itp. Luteranie odprawiali nabożeństwa w językach narodowych, nie po łacinie.

łan roli – (łac. laneus, niem. Lahn) – dawna jednostka miary powierzchni. Pierwotnie odpowiadała wielkości gospodarstwa, jakie otrzymywał chłop osadzony na tzw.prawie niemieckim. Najbardziej rozpowszechniony na ziemiach polskich był łan mniejszy (chełmiński), którego powierzchnia wynosiła ok. 17,95 hektara. Łan większy wynosił 24,2 hektara. Rzadziej stosowano tzw. łan królewski odpowiadające 4 łanom chełmińskim.

ławnik – osoba zasiadająca w organie samorządowym - ławie miejskiej lub ławie wiejskiej. Ławy zajmowały się rozpatrywaniem spraw sądowych: cywilnych i kryminalnych. Poprzez zapisy w księgach miejskich (radzieckich) ławy nadawały moc prawną różnorakim transakcjom i umowom o charakterze cywilnoprawnym.

mecenat - opieka nad artystami, wspieranie sztuki. Mecenas wspomaga artystów i finansuje powstawanie dzieł sztuki oraz ich promocję.

mieszczaństwo – grupa społeczna, stan, który wykształcił się na ziemiach polskich w XIII wieku po wprowadzeniu osadnictwa na prawie niemieckim. Warunkiem nabycia prawa miejskiego było posiadanie majątku, dlatego do mieszczaństwa zaliczał się tylko patrycjat i pospólstwo posiadające pełnię praw, w odróżnieniu od ubogiego plebsu. Mieszczanie w dawnej Polsce nie mieli wpływu na zarządzanie krajem, zmianę ich położenia spowodowały dopiero reformy z okresu Sejmu Czteroletniego.

nadziak – broń obuchowa o głowni osadzonej na krótkim metalowym bądź drewnianym trzonku. Był to rodzaj młotka bojowego ostro zakończonego z jednej strony. Nadziakami rozbijano zbroje przeciwnika.

Ormianie (Armeńczycy) – po opanowaniu Armenii przez Turcję doszło do masowej emigracji Ormian, a część z nich dotarła na ziemie polskie. Od początku XIV wieku osiedlali się głównie w miastach: w Haliczu, Kamieńcu Podolskim, we Lwowie i Zamościu. Kazimierz Wielki nadał im samorząd, odrębność sądową i wyznaniową. Ormanie zajmowali się głównie rękodziełem i handlem, specjalizowali się zwłaszcza w wymianie ze Wschodem.

ordynat – ordynacja – niektóre rody magnackie ustanawiały ordynacje, aby w ten sposób zapobiec rozbiciu majątku. Dobra te nie były dzielone pomiędzy członków rodu, ale przekazywane w całości najstarszemu (najczęściej) synowi. Z dziedziczenia wyłączone były kobiety. Ordynacje zakładali między innymi Radziwiłłowie, Zamoyscy Ostrogscy, Myszkowscy.

pacta conventa – rodzaj prywatnych, szczegółowych zobowiązań nowo obranego władcy (elekta) na rzecz szlachty, skarbu i państwa polskiego. Po raz pierwszy zostały zaprzysiężone przez Henryka Walezego. W 1587 r. zespoliły się z artykułami henrykowskimi, które były spisem generalnych zasad sprawowania władzy w Rzeczpospolitej.

pańszczyźna – darmowa i przymusowa praca chłopa na rzecz właściciela ziemskiego. Początkowo stanowiła formę renty odrobkowej, obciążającą ludność wiejską zaledwie przez kilka dni w roku. W Polsce w 1520 r. ustanowiono jej minimalny wymiar na jeden dzień w tygodniu. Z biegiem czasu zaczęto ją podwyższać i wykorzystywać nie tylko przy pracach polowych, ale także w rzemiośle dworskim i manufakturach.

partacz (szturarz) – osoba trudniąca się rzemiosłem, ale nie zrzeszona w cechu rzemieślniczym. Zostali tak nazwani przez niechętnych im mieszczan. Ich warsztaty znajdowały się w jurydykach, a wyroby przez nich wytwarzane były zazwyczaj gorszej jakości, niż te wytwarzane w warsztatach rzemieślników cechowych.

pas słucki – ozdobny element polskiego stroju szlacheckiego, zwany inaczej pasem kontuszowym (noszony do kontusza). Szeroki na ok. 40 cm, miał za to od 3 do 4,5 metrów długości. Szlachcic kilkakrotnie owijał się pasem, którego końcówkę elegancko zatykał, by się nie pogniotła. Najsłynniejsze pasy wytwarzano w manufakturze (persjarni) w Słucku. Pasy te były niezwykle kolorowe, często przeplatane złotymi i srebrnymi nićmi. Pas wiele mówił o właścicielu, jego randze, wyznaniu i statusie społecznym. Karmazynowe pasy ubierano w okresie wojny, a złote w czasach pokoju.

patrycjat – najwyższa grupa społeczna w średniowiecznych i nowożytnych miastach. W skład patrycjatu wchodzili najbogatsi mieszczanie zajmujący najważniejsze stanowiska w samorządzie miejskim.

paulini (Zakon Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika) – założony przez bł. Euzebiusza z Ostrzyhomia. Ich regułę zakonną zatwierdził papież Klemens V w 1308 r. Jest to zakon pustelniczy, którego celem jest krzewienie kultu maryjnego, kontemplacja i modlitwa. W Polsce najbardziej znany klasztor paulinów znajduje się na Jasnej Górze w Częstochowie.

pijarzy (Zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych) – zakon męski ustanowiony w 1621 r. Dwadzieścia lat później pijarzy pojawili się w Polsce; zajmowali się m.in. prowadzeniem szkół (byli konkurencją dla jezuitów) i rozwojem oświaty. Najsłynniejszą polską szkoła pijarską było Collegium Nobilium założone w 1740 r. w Warszawie, kształcące młodzież szlachecką w duchu oświecenia.

plebs – trzecia obok patrycjatu i pospólstwa, najniższa warstwa ludności miejskiej. Byli to ludzie pozbawieni obywatelstwa miejskiego oraz majątku, żebracy, robotnicy, służba, a także ludzie marginesu społecznego. W czasach kryzysu często dochodziło do wystąpień plebsu przeciwko władzom miejskim.

poddaństwo – prawna zależność chłopa od właściciela ziemi. W początkach epoki nowożytnej nastąpiło przypisanie chłopa do ziemi, co oznaczało, że chłopu nie wolno było opuszczać wsi bez zgody swego pana (poddaństwo gruntowe). Poddaństwo osobiste polegało na tym, że chłop stawał się własnością pana, który posiadał zwierzchność sądową nad swoim poddanym. W Polsce chłopów sprzedawano wraz z wsiami, w których żyli.

podkanclerzy – zastępca kanclerza wielkiego, godność senatorska. Było dwóch podkanclerzych: koronny i litewski, a ich uprawnienia były zbliżone do kompetencji kanclerzy. Wystawiane przez nich dokumenty pieczętowano tzw. pieczęcią mniejszą.

podstoli (łac. subdapifer) – urzędnik nadworny w dawnej Polsce, zastępca stolnika. Z czasem samodzielny honorowy urząd ziemski.

podskarbi (łac. thesauriarius) – urzędnik centralny odpowiedzialny za nadzór nad skarbem państwa. Miał czuwać nad stosunkami monetarnymi w kraju, zarządzać królewszczyznami i majątkiem stołowym króla w okresie bezkrólewia.

przeor – przełożony w klasztorze męskim, był wybierany przez zgromadzenie zakonne. Odpowiednikiem przeora w klasztorach żeńskich jest przeorysza.

przywilej – uprawnienia nadawane przez panującego poszczególnym osobom duchownym bądź świeckim. Panujący mógł rozciągnąć przywilej na cały stan, np. szlachecki, wówczas był to przywilej generalny. Najwięcej przywilejów w Polsce uzyskała szlachta, która dzięki temu zdobyła przewagę nad innymi stanami społecznymi oraz znacznie ograniczyła władzę króla.

quadrivium i trivium – zaliczane do tzw. siedmiu sztuk wyzwolonych wykładanych w szkołach starożytnego Rzymu i średniowiecznej Europy. Trivium - gramatyka, retoryka i dialektyka - stanowiło niższy stopień nauczania, zaś stopniem wyższym było qvadrivium, w którego skład wchodziła arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka.

rokosz – zjazd szlachty organizowany w celu przedstawienia królowi żądań i postulatów. Z biegiem czasu pojecie to zmieniło swoje znaczenie i oznaczało wystąpienie przeciwko władcy, najczęściej zbrojne, poprzez zawiązanie zbrojnej konfederacji.

regimentarz – w dawnej Polsce tak określano dowódcę wydzielonego korpusu (dywizji) wojska lub zastępcę hetmana, albo dowódcę pospolitego ruszenia czy konfederacji szlacheckich. Regimentarza mianował król.

Rotmistrz – (niem. Rittmeister – mistrz roty) - dowódca jazdy, odpowiednik kapitana, w dawnym wojsku polskim dowódca roty, chorągwi lub szwadronu.

Ruś Czerwona – tereny na wschód od Małopolski (inaczej Grody Czerwieńskie, Ziemia Czerwieńska), będące przedmiotem sporów pomiędzy Polską a Rusią. Nazwa ta pojawiła się za czasów Kazimierza Wielkiego, kiedy przyłączono te ziemie do Królestwa Polskiego. Największym miastem województwa ruskiego, bo tak zwano ten obszar w okresie I Rzeczypospolitej, był Lwów. Województwo ruskie składało się z pięciu ziem: chełmskiej, halickiej, lwowskiej, przemyskiej, sanockiej.

rzemieślnik – drobny wytwórca, specjalizujący się w pewnej gałęzi rzemiosła. Rzemieślnicy najczęściej pracowali w miastach i byli zorganizowani w cechach. Osoby pozostające poza cechem określane były mianem partaczy.

sejm elekcyjny – sejm podczas bezkrólewia. Na sejmie elekcyjnym przemawiali przedstawiciele kandydatów do tronu polskiego, a zgromadzeni ustalali zobowiązania dla nowego elekta oraz debatowali nad potrzebami państwa.

sejm niemy – jednodniowy sejm (1 II 1717) kończący okres walk szlachty z królem Augustem II Mocnym. Nazwa sejmu wzięła się stąd, że w obawie przed zerwaniem sejmu nie udzielono głosu nikomu prócz marszałka sejmowego i lektora. Postanowienia sejmu zakładały usunięcie z Polski urzędników i żołnierzy saskich, zachowanie w dotychczasowej formie ustroju kraju, ograniczenie władzy hetmanów oraz uchwalenie podatków na utrzymanie stałego wojska w liczbie 24 tys. porcji.

sejm walny – najwyższy organ władzy ustawodawczej w Polsce. Pierwszy sejm został zwołany w 1493 r., a ostatni w 1793 r. W skład sejmu wchodziły trzy stany sejmujące: król, senat i izba poselska. W artykułach henrykowskich zagwarantowano, iż sejm będzie się zbierał regularnie raz na dwa lata na okres sześciu tygodni (sejm ordynaryjny) oraz - w razie potrzeby - na dwa tygodnie (sejm ekstraordynaryjny).

spiritus movens (łac.) – siła sprawcza, główny motor jakiejś sprawy, dusza przedsięwzięcia.

sowizdrzał – psotnik, błazen, uosabiający mądrość ludową i rubaszne poczucie humoru. Postać Dyla Sowizdrzała wywodzi się z północnoniemieckiego folkloru, stamtąd przeniknęła do literatury. Najstarsze polskie wydanie przygód Sowizdrzała pochodzi z lat trzydziestych XVI w.

szynk (karczma) – miejsce szynkowania, czyli sprzedaży wina, piwa, a później i gorzałki. Prócz wyszynku alkoholi było to tradycyjne miejsce rozrywki dla miejscowej ludności. W szynkach odbywały się spotkania towarzyskie, potańcówki, a także uroczystości - przyjęcia weselne i chrzciny. Podróżny w karczmie mógł znaleźć paszę dla koni, a dla siebie miejsce do spania. Warunki noclegowe były fatalne, dlatego cudzoziemscy podróżnicy, którym przyszło przemierzać nasz kraj, bardzo narzekali na polskie karczmy.

tenuta – czynsz dzierżawny, który należało zapłacić za możliwość korzystania z dóbr.

terminator – uczeń pobierający nauki u mistrza-rzemieślnika. Prawo cechowe ściśle regulowało czas terminowania, a następnie uzyskiwania kolejnych tytułów w hierarchii rzemieślniczej: czeladnika i mistrza cechowego.

synod – zjazd przedstawicieli duchowieństwa. W kościele katolickim są trzy rodzaje synodów: diecezjalny, metropolitarny i plenarny. W kościele prawosławnym działa stała rada biskupów.

Universitas Scientiarum (łac. uniwersytet nauk) – najstarszy typ wielowydziałowej uczelni wyższej, której początki sięgają XII wieku. W średniowieczu uniwersytety miały cztery fakultety; najniższy szczebel stanowił wydział sztuk wyzwolonych, przygotowujący do nauki na pozostałych fakultetach - medycznym, prawniczym i teologicznym. W Polsce pierwszą tego typu szkołę - Akademię Krakowską - powołał do życia Kazimierz Wielki w 1364 r. Najwyższy poziom naukowy uczelnia ta osiągnęła na przełomie XV i XVI w. W drugiej połowie XVI wieku zaczęła tracić znaczenie, dopiero reformy przeprowadzone przez Hugona Kołłątaja w latach 1777-1783 przywróciły jej właściwą rangę naukową.

stolnik (łac. dapifer) – urzędnik nadworny w dawnej Polsce, którego zadaniem było nakrywanie do stołu i kierowanie podawaniem potraw. Z czasem stał się to samodzielny honorowy urząd ziemski.

śluby lwowskie – 1 kwietnia 1656 r. król Polski Jan Kazimierz złożył w katedrze lwowskiej tzw. śluby lwowskie. Obiecywał w nich niższym warstwom społeczeństwa (mieszczanom i chłopom) poprawę ich losu oraz oddawał kraj w opiekę Matki Boskiej. Podobną przysięgę w imieniu szlachty i senatorów złożył podkanclerzy koronny, biskup krakowski Andrzej Trzebicki. Monarcha chciał w ten sposób zachęcić mieszkańców Rzeczypospolitej do walki ze szwedzkim najeźdźcą. Wobec zdecydowanego oporu szlachty obietnice te nie zostały nigdy wprowadzone w życie.

wojewoda – do XIV w. jeden z najwyższych dostojników w dawnej Polsce, posiadający szeroką władzę, niekiedy zagrażający pozycji władcy. Wojewoda stał na czele hierarchii urzędów ziemskich, zasiadał w senacie. Z czasem jego władza została znacznie ograniczona do dowodzenia pospolitym ruszeniem, sądownictwa nad ludnością żydowską i ustalania cen maksymalnych na towary wytwarzane w miastach (taksy wojewodzińskie).

żupan – staropolski strój w formie długiej, kolorowej sukni męskiej, noszonej samoistnie bądź pod kontuszem, charakteryzujący się wąskimi rękawami i stojącym kołnierzem.