Tworzenie się Rzeczypospolitej

Rzeczypospolita została powołana do życia w 1569 roku aktem unii lubelskiej. Specyfika jej ustroju kształtowała się jednak przez następnych 20 lat. W 1572 roku umarł bezpotomnie Zygmunt August, twórca tego wielkiego kontraktu. W następnym roku sejm warszawski i zjazdy szlachty powzięły szereg istotnych ustaw, z wolną elekcją i konfederacją warszawską na czele. Na sejmie elekcyjnym uchwalono pacta conventa i artykuły henrykowskie, które regulowały sprawy dla ustroju państwa podstawowe – zakres obowiązków władcy i prawa poddanych. Następną istotną zmiana było powołanie przez Stefana Batorego trybunałów: koronnego w 1578 i litewskiego w 1581 roku, które ograniczały władzę sądowniczą króla. Ten sam monarcha zrzekł się też prawa sądu nad chłopami, co odbierało im możliwość odwoływania się do króla od wyroków pana. Niezwykle ważne dla ustroju państwa było także zatwierdzenia przez Zygmunta III Wazę na sejmie koronacyjnym w 1588 roku trzeciego statutu litewskiego.

Stefan Batory, malarz polski, Polska, 4 ćw. XVI wieku, ol., pł., ze zbiorów Muzeum Pałacu w Wilanowie. Fot. B. Seredyńska.

W 1577 roku Stefan Batory przekazał kuratelę nad chorym umysłowo księciem pruskim Albrechtem Fryderykim Hohenzollernem bocznej linii tego rodu – stworzyło to podstawy do powstania nowej potęgi północnej – brandenburskich Prus. W czasach pierwszych wolnych elekcji Rzeczypospolita znajdowała się w skomplikowanej sytuacji międzynarodowej: wraz z Moskwą, Szwecją, imperium habsburskim, Turcją i po części Danią tworzyły układ, w którym zmiana wzajemnych stosunków dwóch państw automatycznie oddziaływała na wszystkie inne. Zmuszało to władców Polski do chwilowych aliansów i ustępliwości wobec własnego społeczeństwa, przez co do polityki Rzeczypospolitej, tak wewnętrznej jak zewnętrznej,  wkradał się element przypadkowości.