Ułańskie początki

Pierwsze oddziały ułańskie powstały w Rzeczypospolitej, ale wchodziły w skład armii saskiej. Podczas wojny o sukcesję polską, chorągwie tatarskie wojewody kijowskiego Józefa Potockiego przyjęły służbę saską właśnie pod nazwą ułanów. Była to lekka jazda, przeznaczona do tzw. małej wojny, czyli rozpoznania, podjazdów i pościgu. Jednak w walnej bitwie użyteczność tych oddziałów malała. Po wojnie wykorzystywano je do osłony dróg między Warszawą, a Dreznem oraz w służbie kurierskiej. Zalety nowej formacji doceniono w innych armiach: w Saksonii ułanów zaciągał ostatni wielki wódz królewskiej Francji Maurycy Saski. W 1741 roku Fryderyk II utworzył regiment ułański, prowadząc nabór w Rzeczypospolitej. Był to pierwszy w historii pułk ułanów, bowiem w armii saskiej chorągwi tej formacji nie łączono w większe struktury. Oddział stoczył swój pierwszy bój na Śląsku, gdzie przegrał potyczkę z węgierskimi huzarami. Fryderyk, niezadowolony zwłaszcza z ich dyscypliny, kazał przekształcić regiment w huzarski.

August III Sas, król Polski i elektor saski w latach 1733-1763. Porcelanowa figura wykonana w Miśni; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie; fot. W. Holnicki

Podczas drugiej wojny śląskiej ułani wyróżnili się skutecznie atakując linie komunikacyjne Prusaków. Wtedy też nastąpił znaczny rozwój formacji: w 1745 roku w armii saskiej było aż 8 pułków ułańskich, liczących razem 5–6 tys. ludzi. Podczas kampanii śląskiej miała miejsce pierwsza większa bitwa z ich udziałem, znana jako batalia pod Dobromierzem. Po drugiej wojnie śląskiej armia saska została poważnie zredukowana, zmniejszono także liczebność formacji ułańskich. Znacznie później, w dobie Księstwa Warszawskiego, kawaleria polska z ułanami na czele mogła śmiało pretendować do miana najlepszej jazdy w Europie.