Warszawski Arsenał

Warszawską zbrojownię zbudowano w 1643 roku z polecenia Władysława IV, który doceniał rolę artylerii w obronie miast i na polu bitwy. Budynek usytuowano przy ulicy Długiej, niedaleko wałów miejskich. Jego obronne przeznaczenie podkreślał ostrokół, oraz fosa zasilana z rzeczki Nalewki, dziś już nieistniejącej. Przechowywano tu armaty oraz petardy, muszkiety i ołów, a także sprzęt saperski: drabiny, motyki, rydle, taczki i łańcuchy do spinania taboru.

Arsenał podczas Powstania Listopadowego, rycina z I poł. XIX w., z kolekcji Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Niestety, podczas potopu szwedzkiego działa zgromadzone w Arsenale nie zostały użyte przeciw nieprzyjacielowi, a przeciwnie – kiedy Szwedzi zdobyli Warszawę, bardzo ucieszyli się z dobrze zaopatrzonej zbrojowni. Jej zawartość wykorzystali przeciw Polakom. Na domiar złego w 1702 roku piorun uderzył we wschodnie skrzydło budynku, co doprowadziło do wybuchu prochu i poważnych zniszczeń. Przez następne kilkadziesiąt lat zrujnowany Arsenał służył jako skład broni przestarzałej lub niezdatnej do użytku. W końcu podjęto jego odbudowę, nadając budynkowi fasadę w stylu saskiego rokoka.

Ważną rolę odegrał Arsenał w czasie insurekcji kościuszkowskiej, kiedy to oddziały polskie opanowały gmach, a broń rozdano cywilnej ludności Warszawy. Za Księstwa Warszawskiego utworzono w Arsenale Szkołę Elementarną Artylerii i Saperów, którą kierował książę Józef Poniatowski. Po klęsce Napoleona i utworzeniu Królestwa Polskiego podjęto starania, aby przywrócić Arsenałowi pierwotną funkcję. Dyrektorem zbrojowni był wtedy generał Józef Sowiński, późniejszy bohater powstania listopadowego, słynny obrońca Woli. Powstańcy z 1830 roku zdobyli Arsenał po krwawej walce i ponownie broń rozdano Warszawiakom. Utrzymanie budynku w rękach polskich miało wtedy decydujące znaczenie dla pomyślnego przebiegu pierwszych faz powstania. Po jego upadku Arsenał zamieniono na carskie więzienie, miejsce kaźni licznych polskich patriotów, zwłaszcza w czasie powstania styczniowego i rewolucji 1905 roku. Funkcję tę pełnił także po odzyskaniu niepodległości. Dopiero w 1935 roku przystąpiono do przebudowy budynku na Archiwum Miasta Warszawy.