Wyprawy wojenne pułkownika Samuela Kmicica, chorążego orszańskiego, w latach 1659 – 1665

W lecie 1659 roku Samuel Kmicic, pierwowzór postaci stworzonej przez Henryka Sienkiewicza, ruszył na wyprawę do Kurlandii. Między nim, a Michałem Pacem szybko doszło do konfliktu o przywództwo. Kmicica oskarżano o to, że buntuje wojsko przeciw Pacowi. W roku następnym armia sapieżyńska pomaszerowała na Podlasie, aby powstrzymać ofensywę wielkiego wojewody carskiego, kniazia Chowańskiego. Na wiosnę 1660 roku hetman wielki litewski Paweł Sapieha nakazał Kmicicowi ściągnąć chorągwie pod Drohiczyn, gdzie miała się odbyć sesja wojskowa. Tajna instrukcja polecała utworzenie konfederacji. Na wieść o buncie wojska dwór w Warszawie ogarnął popłoch. Król zwrócił się o pomoc do Stefana Czarnieckiego. Kmicica ogłoszono infamisem i skonfiskowano jego dobra. Jan Kazimierz, ponownie zmuszony przez opozycję do ustępstw, szybko przywrócił go do czci i majątku. Konfederacja została rozwiązana, a Czarniecki i Sapieha wspólnie wyruszyli przeciw armii Chowańskiego. W lecie, podczas przerwy w walkach, Kmicic przebywał ze swym pułkiem na Białorusi i grabił dobra księcia Bogusława Radziwiłła. Jesienią 1663 roku wznowiono działania wojenne, które trwały jeszcze ponad cztery lata. Pan Samuel brał udział w wyprawach na Smoleńsk i Połock. Rok przed podpisaniem rozejmu w Andruszowie zmarł protektor i zwierzchnik Kmicica, hetman Sapieha. Po zakończeniu wojny, chorąży orszański porzucił wojsko i zajął się polityką. Początkowo wspierał profrancuskie stronnictwo Paców, ostatecznie jednak związał się z obozem radziwiłłowskim. Na prowadzenie czynnej działalności na sejmikach pozwalał mu niemały majątek, zgromadzony podczas wojen i dzięki królewskim nadaniom.

Rycina według rysunku E. J. Dahlberga, ukazująca dwie sceny przysięgi wierności na imię Karola Gustawa, z dzieła S. Pufendorfa „De rebus a Carolo Gustavo Sueciae Rege gestis..., Norymberga 1696.