XVIII-wieczne dworki szlacheckie w polskich miastach

Dworkiem w miastach polskich XVIII w. zwyczajowo nazywano dom drewniany należący do szlachcica. Dworki lokowane były głównie na przedmieściach, na ogół na sporych działkach. Posesje, na których były wznoszone, zabudowane były podobnie jak wiejskie zagrody – od frontu stał budynek mieszkalny, na jego tyłach wydzielone było podwórko, gdzie znajdowały się zabudowania gospodarcze, część tylną działki zajmował ogród. Dom mieścił mieszkanie dla właściciela i przeznaczone do wynajęcia. Wśród budynków gospodarczych najczęstsze były stajnie i wozownie, nieraz dość rozbudowane. Posiadanie koni i powozów mogło bowiem stanowić źródło dochodu. Prawdopodobnie wielu szlachciców (np. posiadających dworki pod Warszawą) wynajmowało zaprzęgi lub pomieszczenia dla przedsiębiorstw komunikacyjnych, albo sami wykonywali usługi transportowe będąc furmanami. Przy niejednym dworku funkcjonowały browary produkujące piwo. Różniły się od siebie wielkością i wyposażeniem. Na przykład były takie, które zajmowały tylko dwie izby, lecz i takie, w skład których wchodziły: ozdownia (do suszenia słodu), młyn o konnym napędzie, spichlerz, suszarnia chmielu. Wyprodukowane piwo szlachta sprzedawała. W części gospodarczej dworków funkcjonowały również piekarnie, kurniki, kuźnie. Być może związana z nimi działalność (piekarnictwo, hodowla drobiu, kowalstwo) także stanowiła niemałe źródło utrzymania. Podobnie działo się zapewne w przypadku większości ogrodów. Hodowano w nich drzewa i krzewy owocowe (m. in. jabłonie, grusze, wiśnie, orzechy włoskie, figi, brzoskwinie, porzeczki, agrest) oraz kwiaty, nie tylko na potrzeby właścicieli, ale też na sprzedaż. Poza tym ogrody pełniły funkcje ozdobne, rekreacyjne - „dla spaceru”, z altanami i kręgielniami. Jeśli takie było ich wyłączne przeznaczenie, świadczyło to o większym standardzie danej siedziby.

Dworek Jana III Sobieskiego w Jaworowie, rycina w „Tygodniku Ilustrowanym” z 1866 r.; Biblioteka Narodowa

W miarę możliwości finansowych właścicieli dworek mógł być rozbudowywany o nowe zabudowania dobudowywane do poprzednich albo wznoszone oddzielnie. Przede wszystkim miały one przynosić zyski, były wynajmowane lub prowadzono w nich intratną działalność.