Związek między trzema datami 1740–1762–1772

Fryderyk II wytyczył nowy kierunek polityki pruskiej, kiedy w 1740 roku zdobył Śląsk. Ten krok wprowadził jego kraj na drogę nieuniknionego konfliktu z Austrią. Następnym celem Fryderyka był zabór Saksonii lub przynajmniej jej części. Zdobycie Śląska przez Prusy zadecydowało także o reorientacji polityki Monarchii Habsburskiej. Odzyskanie utraconej prowincji stało się nadrzędnym celem Wiednia. Nastąpiło słynne odwrócenie przymierzy. Austria, Francja, Szwecja i Rosja zawiązały koalicję antypruską. W 1756 roku, chcąc uprzedzić przeciwników, Fryderyk uderzył na Saksonię. Jednak przewaga koalicji była ogromna, a władca Prus tracił kolejne ziemie. Na początku roku 1762 umarła cesarzowa Elżbieta, a nowy car Piotr III zaprzestał działań wojennych. Rosja i Prusy zawarły pokój. Osamotniona na placu boju Austria musiała podpisać traktat potwierdzający przedwojenne granice.

Mapa Rzeczypospolitej Obojga Narodów autorstwa Guillaume'a Delisle'a, po 1758 r.; Biblioteka Narodowa

Wydarzenia z 1762 roku zaciążyły na losach Rzeczypospolitej. Prusy nie zostały pokonane, a przymierze rosyjsko-austriackie, stanowiące oparcie dla panowania Sasów w Warszawie, upadło. Co więcej Austria nie odzyskała Śląska i była gotowa poprzeć zaborcze dążenia Fryderyka II nad Bałtykiem za cenę zwrotu przynajmniej części utraconej prowincji. Ponadto nastąpiło trwałe zbliżenie Rosji i Prus, a caryca Katarzyna II rozpoczęła politykę ingerencji w sprawy polskie. Rosja rościła także pretensje do ziem nad Bałtykiem i chciała dominować na Krymie. Austria była temu przeciwna, a Fryderyk II sprzyjał po cichu Wiedniowi. W ten sposób Rzeczpospolita padła ofiarą sprzecznych interesów politycznych swych sąsiadów, których pogodziły dopiero rozbiory.

Il. Mapa Rzeczpospolitej Obojga Narodów z XVII wieku, z kolekcji Muzeum Pałacu w Wilanowie.